2026-09-26 / Мыйзам жаӊылыктары

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ПРЕЗИДЕНТИ САДЫР ЖАПАРОВ 2026-ЖЫЛДЫН 7-ИЮЛУНДА ЖОГОРКУ КЕҢЕШ 2026-ЖЫЛДЫН 20-МАЙЫНДА КАБЫЛ АЛГАН “КЛИМАТТЫК ИШ ЖӨНҮНДӨ” МЫЙЗАМГА КОЛ КОЙДУ

Документ 2027-жылдын 1-январынан тарта күчүнө кирет. Кыргызстан бул чөйрөдө алкактык мыйзамды кабыл алган Борбордук Азиядагы биринчи өлкө болду.

МЫЙЗАМ ЭМНЕ ҮЧҮН КАБЫЛ АЛЫНДЫ?

Мыйзам климаттык иштин укуктук негиздерин белгилейт. Анын максаты климаттын өзгөрүүсүнүн калкка, экономикага жана экосистемаларга тийгизген терс таасирин азайтуу, өлкөнүн климаттык туруктуулугун бекемдөө жана аз көмүртектүү өнүгүүнү камсыз кылуу болуп саналат.

Жалпак тил менен айтканда, мыйзам мамлекетке, бизнеске, жергиликтүү жамааттарга жана жарандарга климаттык тобокелдиктерге алдын ала даярданууга жардам берүү максатын көздөйт. Бул кургакчылык, сел, суу ташкыны, суунун таңсыктыгы, жайыттардын бузулушу, аптап, инфраструктурага кеткен чыгымдардын көбөйүшү жана жеринде сезилип жаткан башка кесепеттер.

Мыйзам ошондой эле климаттык каржылоо, мониторинг жана баалоо, климаттык технологияларды өнүктүрүү, дараметти жогорулатуу жана Кыргызстандын Париж макулдашуусу боюнча эл аралык милдеттенмелерин аткаруу үчүн негиз түзүп берет.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары үчүн мыйзам биринчи кезекте климаттык күн тартиби жергиликтүү өнүгүүнүн бир бөлүгү болуп калгандыктан маанилүү.

Мыйзам күчүнө киргенден кийин ЖӨБ органдары климаттын өзгөрүү маселелерин жергиликтүү деңгээлдеги социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларына жана пландарга интеграциялоону, ошондой эле алардын ишке ашырылышын жана отчеттуулугун камсыз кылууга тийиш. Бул климаттык чаралар СЭӨПда, иш-чаралардын пландарында, бюджеттик өтүнмөлөрдө, өнүктүрүү долбоорлорунда жана аткаруу отчетторунда пайда болушу керек дегенди билдирет.

Бул жаратылыш боюнча адистер үчүн өзүнчө “экологиялык тема” эмес. Айыл өкмөттөрү жана мэриялар үчүн бул суу, жолдор, ирригация, көрктөндүрүү, жайыттар, жашылдандыруу, таштанды, өзгөчө кырдаалдар, калктын ден соолугу жана жергиликтүү экономиканын туруктуулугу маселеси.

СЭӨПда ЭМНЕЛЕР ӨЗГӨРҮШҮ КЕРЕК?

2027-жылдан тарта СЭӨПны даярдоодо жана жаңыртууда климаттык тобокелдиктерге көбүрөөк көңүл буруу керек. Мисалы, эгерде аймак селден, суу каптоодон же суунун тартыштыгынан көбүрөөк жабыркап жатса, бул көйгөйлөр кырдаалды сүрөттөөдө гана эмес, программанын конкреттүү чараларында да чагылдырылышы керек.

СЭӨП өзүнө төмөнкүдөй чараларды камтый алат:

• калктуу конуштарды селден жана суу ташкынынан коргоо;
• ирригациялык тармактарды калыбына келтирүү жана сууну сарамжалдуу пайдалануу;
• жашылдандыруу жана көлөкөлүү зоналарды түзүү;
• дарыялардын жана арыктардын жээктерин бекемдөө;
• муниципалдык имараттардын энергиялык натыйжалуулугун жогорулатуу;
• калдыктарды чогултуу жана ташып чыгаруу системасын жакшыртуу;
• жайыттарды коргоо жана жерлердин бузулушун алдын алуу;
• калкты климаттык тобокелдиктер жөнүндө маалымдоо;
• жергиликтүү кызматтарды жана жамааттарды өзгөчө кырдаалдарга даярдоо.

Мыйзамдын өзүндө климаттык тобокелдиктерди жана аярлуулукту баалоо, адаптациялоо, калктуу конуштардын климаттык туруктуулугу, климат боюнча бюджет түзүү жана климаттык каржылоого мониторинг жүргүзүү боюнча өзүнчө блоктор каралган. 

“ЫҢГАЙЛАШУУ” ДЕГЕН ЭМНЕ ЖАНА  АЛ ЭМНЕ СЕБЕПТЕН ЖӨБгө БААРЫНАН ЖАКЫН?

Мыйзамда климаттын өзгөрүүсүнө ыңгайлашуу зыянды азайтуу же ыктымалдуу артыкчылыктарды пайдалануу үчүн учурдагы же күтүлүп жаткан климатка жана анын таасирине ыңгайлашуу процесси катары аныкталды.

ЖӨБ органдары үчүн бул климаттык саясаттын эң практикалык бөлүмү. Ыңгайлашуу жөнөкөй суроого жооп берет: адамдар, инфраструктура жана экономика климаттын өзгөрүүсүнөн азыраак жабыркашы үчүн аймакта эмнелерди жасаш керек?

Мисалы, эгерде айылды жыл сайын жазында суу каптап турса, ыңгайлашуу суу агызууну алдын ала пландаштыруу, кооптуу тилкелерди бекемдөө, долбоорду СЭӨПга киргизүү, каржылоо булагын табуу жана калкка тобокелдик жаралган учурда эмнелерди кылыш керектигин түшүндүрүү дегенди билдирет.

Эгерде айылдык аймакта суунун тартыштыгы өңдүү көйгөй курчуса, ыңгайлашуу ирригацияны, ичүүчү суу менен камсыздоону, айыл чарбасын жана жаңы инвестициялык долбоорлорду пландаштырууда суунун таңкыстыгын эске алуу дегенди билдирет.

“МИТИГАЦИЯ” ДЕГЕН ЭМНЕ ЖАНА  АЛ ЖЕРГИЛИКТҮҮ ДЕҢГЭЭЛ МЕНЕН КАНДАЙ БАЙЛАНЫШТА?

Мыйзамда ошондой эле митигация жөнүндө да бар, бул – парник газдарынын чыгындыларын кыскартуу же алдын алуу жана парник газдарынын сиңирилишин күчөтүү аркылуу климаттын өзгөрүүсүнүн натыйжасында келип чыккан кесепеттерди жумшартуу. Мыйзамда бул жаңы технологияларды жана энергиянын кайра жаралуучу булактарын пайдаланууну, эски жабдуунун энергиялык натыйжалуулугун жогорулатууну же башкаруу методдорун же адамдардын жүрүм-турумдарын өзгөртүүнү туюндурушу мүмкүн деп көрсөтүлгөн.

ЖӨБ үчүн бул көчөлөрдү жарыктандырууну үнөмдөө, мектептерди жана бала бакчаларды энергияны үнөмдөөчү ремонт менен камсыз кылуу, калдыктарды иштетүүнү жакшыртуу, жашылдандыруу, өзүн актаган учурларда күн энергиясын колдонуу жана коммуналдык инфраструктурадагы жоготууларды азайтуу дегенди билдирет.

“КЛИМАТТЫК КАРЖЫЛОО” ДЕГЕН ЭМНЕНИ БИЛДИРЕТ?

Мыйзам климаттык каржылоону жергиликтүү, улуттук, эл аралык, мамлекеттик, жеке жана альтернативалык булактардан каржылоо катары аныктайт, ал климаттык иш-аракеттерди колдоого, ыңгайлашууга, аярлуулукту азайтууга жана климаттын өзгөрүүсүнүн кесепеттерине системалардын туруктуулугун жогорулатууга багытталган.

ЖӨБ органдары үчүн бул абдан маанилүү белги. Келечекте климаттык тобокелдиктерди эске алган долбоорлор мамлекеттик программалардан, донордук долбоорлордон, атайын фонддордон жана инвестициялык механизмдерден колдоо алууга көбүрөөк мүмкүнчүлүгү болушу ыктымал.

Бирок бул үчүн долбоор туура даярдалууга тийиш. Курулуш же ремонт объектисин гана эмес, долбоор чече турган климаттык көйгөйдү да көрсөтүү керек. Мисалы: жөн гана “арыктарды оңдоо” эмес, “климаттык туруксуздук күчөгөн шарттарда суу каптоо жана сууну жоготуп алуу тобокелдигин азайтуу” болот. Бул жөн гана “дарактарды отургузуу” эмес, “коомдук мейкиндиктин климаттык туруктуулугун жогорулатуу жана жылуулук жүктөмүн азайтуу” дегенди билдириши керек.

ЖӨБ ОРГАНДАРЫ АЗЫРТАДАН ЭМНЕЛЕРДИ ЖАСООГО ТИЙИШ?

Мыйзам менен таанышып чыгып, айыл өкмөтүндө же мэрияда климаттык маселелерди  СЭӨПга жана иш-чаралардын пландарына киргизүү үчүн ким жооп берерин аныкташы керек.

Жергиликтүү климаттык тобокелдиктерге жөнөкөй талдоо жүргүзүү зарыл. Татаал изилдөөдөн баштоонун кажети жок. Тургундар жакшы билген көйгөйлөрдүн тизмесинен баштаса болот. Мисалы: сел, суу ташкыны, суунун тартыштыгы, кургакчылык, аптап, жолдордун жуулушу, жайыттардын деградациясы, көпүрөлөрдүн бузулушу, суу менен камсыздоонун үзгүлтүккө учурашы.

Колдонуудагы СЭӨПны текшерип чыгыш керек. Анда сууга, ирригацияга, жолдорго, өзгөчө кырдаалдарга, жашылдандырууга, калдыктарга, энергиянын натыйжалуулугуна жана инфраструктуранын туруктуулугуна байланышкан чаралар болуп-болбогонун карап чыгуу керек. Эгерде мындай чаралар болсо, аларды климаттык негиздеме менен толуктоого болот.

Жаңы долбоорлорду даярдоодо климаттык натыйжаны ошол замат көрсөтүш керек. Бул долбоордун зарылдыгын мамлекеттик органдарга, жергиликтүү кеңешке, калкка жана өнүктүрүү боюнча өнөктөштөргө жакшыраак түшүндүрүүгө жардам берет.

Климаттык чараларды калк менен талкуулаш керек. Адамдар жыл сайын кайсы жерде жолду жууп кетерин, кайсы жерде суу жетишпей жатканын, кооптуу арык кайда экенин, кайсы жерде бак-дарактар жетпегенин, коомдук мейкиндиктер кайсы жерде тез ысып кеткенин, кайсы жерде таштандылар ден соолукка жана айлана-чөйрөгө коркунуч туудурарын баарынан жакшы билишет.

ЖЕРГИЛИКТҮҮ КЕҢЕШТЕРДИН ДЕПУТАТТАРЫНА ЭМНЕЛЕРДИ ТҮШҮНДҮРҮҮ МААНИЛҮҮ?

Жергиликтүү кеңештердин депутаттары климаттык чаралар бюджеттик талкуунун бир бөлүгү болушу керектигин түшүнгөнү маанилүү. Эгерде СЭӨП климаттык тобокелдиктерди азайтуу боюнча чараларды камтыса, алар жергиликтүү бюджетте, инвестициялык өтүнмөлөрдө жана иш пландарында чагылдырылууга тийиш.

Климаттык чара дайыма эле кымбат долбоор дегенди билдирбейт. Кээде бул артыкчылыктарды түзөтүү, жакшыраак техникалык чечим, курулуш үчүн жерди тандап жатканда тобокелдикти эске алуу, калкты даярдоо, жашыл бак-дарактарды багуу, арыктарды тазалоо, кооптуу тилкелерге туруктуу мониторинг жүргүзүү дегенди да билдириши мүмкүн.

Бирок климаттык тобокелдиктер алдын ала эске алынбаса, кийин чыгымдар мындан да көп болот. Жолду суу жууп, суу түтүгү бузулуп, көпүрө тез арада ремонтко муктаж болуп, калк зыян келтирилгенден кийин гана жардам сурап кайрылат. Ошондуктан климаттык пландоо каражаттарды үнөмдөөгө жана кырсыктарды азайтууга жардам берет.

МУНУН АЙЫЛ ӨКМӨТТӨРҮНҮН ЖАНА МЭРИЯЛАРДЫН КҮНҮМДҮК ИШИНЕ КАНДАЙ БАЙЛАНЫШЫ БАР?

Мыйзам климаттык теманы үстүртөдөн сүйлөшүүдөн бийлик органдарынын практикалык ишине өткөрүүдө. Айыл өкмөттөрү жана мэриялар үчүн бул өнүгүүнү пландап жатканда бир нече кошумча суроолорду бериш керек дегенди билдирет.

• Биздин аймакта кандай климаттык тобокелдиктер бар?
• Кайсы айылдар, көчөлөр, объектилер жана калктын топтору өзгөчө аяр абалда?
• СЭӨПда жана жергиликтүү бюджетте кандай чаралар каралган?
• Биринчи кезекте кандай долбоорлорду даярдаш керек?
• Кайсы чыгымдарды жергиликтүү бюджетке киргизүүгө болот, ал эми кайсылары республикалык бюджеттен, фонддордон же донордук программалардан колдоону талап кылат?
• Кайсы көрсөткүчтөр жыйынтык бере алат?

ЖӨБ ОРГАНДАРЫ ҮЧҮН МААНИЛҮҮ 

Жаңы мыйзам 2027-жылдын 1-январынан тарта күчүнө кирет. Бул ЖӨБ органдарына даярданып алууга убакыт берет.

Айыл өкмөттөрү жана мэриялар үчүн эң маанилүүсү: климаттык маселелерди акырындык менен СЭӨПга, жергиликтүү пландарга, бюджеттик өтүнмөлөргө, өнүктүрүү долбоорлоруна жана отчеттуулукка киргизе бериш керек. Аймакта көзгө илинген жана адамдардын жашоосуна тикелей таасирин тийгизген көйгөйлөрдөн баштоо туура болот. Алар: суу, жолдор, ирригация, сел, суу ташкыны, жашылдандыруу, калдыктар, энергиянын натыйжалуулугу, инфраструктураны коргоо жана өзгөчө кырдаалдарга даярдык.

Жергиликтүү деңгээлдеги климаттык иштер – бул тобокелдиктерди алдын ала көрүү, долбоорлорду жакшыраак даярдоо, каржылоону тартуу жана адамдарды, инфраструктураны жана жергиликтүү экономиканы коргоо ыкмасы.

Булак: https://online.toktom.kg/NewsTopic/7617

 

• 
• 
• 
• 
• 
• 
•