2025-09-21 / Аймактарды өнүктүрүү

Уста менен дос болсоң, нар кескенин аларсың

Шакирттик (англис тилинде – apprenticeships) иш берүүчүнүн колунда акы төлөп окуу, мында окуучу убактысынын 70-80% насаатчынын жетекчилиги астында “жеринде” иштейт, ал эми калган убактысын теорияда (коллежде, курстарда) өздөштүрөт. Натыйжада, окуучу башкалар тарабынан таанылган квалификацияны жана өзүнүн эле устатынын колунда иштөө мүмкүнчүлүгүн алат. Кыргыздардагы “устат– “шакирт” институту – бул формалдуу мектептер пайда болгонго чейинки универсалдуу билим берүү системасы. Ал аркылуу эпос, музыка, кол өнөрчүлүк, рухий тажрыйбалар сакталып калган. Ал “кесипкөйлөрдү” гана эмес, иденттүүлүктү алып жүрүүчүлөрдү да калыптандырган. Бүгүнкү күндө да маданий долбоорлордо насаатчылык модели жанданууда – алар кадимки сабактарга караганда салттуу билимди берүү үчүн органикалык болууда. Бирок “устат-шакирт” модели аярлуу топторду өнүктүрүүнүн, башкача айтканда инклюзивдүү өнүгүүнүн каражаты катары ЖӨБ органдарынын көңүлүнө татыктуу.

Шакирттик стажировкадан айырмаланат: стажировка адатта кыска жана формалдуу квалификациясы жок жалпы мүнөздө болот; ал эми шакирттик – структуралаштырылган, анда окуу программасы, насаатчы, көндүмдөрдү баалоо жана сертификат бар.

Шакирттик аярлуу топторду өнүктүрүү боюнча социалдык программаларда кеңири колдонулса болот, ал эми ЖӨБ органдары жергиликтүү деңгээлде шакирттик программаларын киргизе алышат. Бул аялдарга, жаштарга, майыптыгы бар адамдарга колдоо көрсөтүү менен кесипке “кирүүсүнө” мүмкүнчүлүк берет (насаатчы, жумуш ордунда ыңгайлашуу, ийкемдүү график), ал эми бизнеске даяр кызматкерлерди бере алат.

Өзбекстан, махаллаларда “Usta–shogird” (уста-шакирт)

Субсидияларды берүүнүн мамлекеттик механизми устаканаларына 5ке чейин шакиртти алган жана аларга 6 ай ичинде жумушу жана материалдары үчүн акы төлөгөн кол өнөрчүлөрдү кубаттайт (райондук категория боюнча ар бир шакиртке айына 2-5 негизги эсептик бирдикке чейин төлөнөт). Мисалы, Самарканд облусунда мындай “устаттын мектептерин” ачкандарга субсидия бөлүнгөн; өлкөдө my.gov.uz порталы жана Өзбекстан Республикасынын Министрлер Кабинетинин регламенттери (2022, 2025) аркылуу типтүү кызмат көрсөтүү жеткиликтүү. Бул окуу мекемесинин катышуусу жок классикалык айылдык формат болуп саналат. Булак: https://new.hudud24.uz

Өзбекстан, Фергана өрөөнү, “Риштан керамикасы” (устаканалар кластери)

Риштанда жергиликтүү кызыл чопо жана салттуу ишкор глазуру (щелочтуу, талаа өсүмдүктөрүнүн күлүнөн) асман түстүү көк/бирюза жылтылдап, “сүттөй ак” фон берет – бул Риштан керамикасын башка борборлордон айырмалап турат, дал ушул себептен аны баалап, жактырышат. Ийгиликтин факторлорунун бири – миң жылдык тарыхы бар мектеп жана “үзгүлтүксүздүк”: Риштан – Фергана өрөөнүндөгү керамика өнөрүнүн эң байыркы борборлорунун бири; аны жасоонун сырын үй-бүлөлүк устаканалар бекем сактап, стилин жана сапатын сактап, муундан-муунга өткөрүп келатышат. Риштан облусунда ондогон устканалар “устат-шакирт” модели боюнча үйлөрдө жана үй ичинде уюштурулган устканаларда иш алып барышууда. Мисалы, белгилүү устат Рустам Усманов шакирттерине сабакты үйдөн өтөт; ал эми Риштан кол өнөрчүлүк борборунда салттуу насаатчылык моделинин негизинде 20дан ашык усткана иш алып барууда. Расмий окуу жайдын кереги жок – билим керамикалык өндүрүш процесси маалында эле “жеринде” берилет. Булак: https://www.advantour.com/uzbekistan/artisans/usmanov-rustam 

Кыргызстан, дыйкан талаа мектептери (FFS): талаадагы насаатчылык

Дыйкандар айыл чарба практикасына түз эле Ысык-Көл, Чүй жана Ош облустарындагы участоктордо жана демо-аянтчаларда окушат, сезондук сабактарды практик-насаатчылар өтүшөт, алар окуучулар менен бирге баарын жасашат (жашылча өстүрүү, багбанчылык ж.б.). Бул коллеж эмес, ал айылдагы формалдуу эмес аянтча; формат ФАОну туруктуу негизде өнүктүрүп келет. Булак: https://www.fao.org/countryprofiles/news-archive/detail-news

ЖЕРГИЛИКТҮҮ СЭӨПДА ШАКИРТТИК ПРАКТИКАНЫ КОЛДОНУУНУН МИСАЛЫ

Элеттик деңгээлде ЖӨБ органдары кол өнөрчүлүк салттары жана туристтик дарамети бар региондордо, ошондой эле кайра иштетүүчү чакан өндүрүштөрдү өнүктүрүү үчүн мүмкүнчүлүктөр бар аймактарда насаатчылык жана шакирттик тажрыйбага дем бере алышат. Мындай иш-чаранын форматы төмөнкүдөй болушу мүмкүн.

Айылдык кол өнөрчүлүктө “устат-шакирт”

• Максаты: жергиликтүү кол өнөрчүлүктө (тигүүчүлүктө, керамикада, жыгач устачылыкта, килем токуучулукта) жаштарды/аялдарды ишке орноштуруу жана өз алдынча иш менен камсыз кылуу.
• Форматы: бир айылдагы устат 3-5 шакиртти 4-6 айга алат. Окутуу устаканада өтөт; теория практикага киргизилген.
• Кадамдар: усталарды тандап алуу – “устат-шакирт-ЖӨБ” келишими – жалдоо жана окутуу планы – айлык отчеттуулук (сааттар/продукциялар) – жыйынтыктоочу иш жана чакан жарманке.
• Колдоо: шакиртке стипендия; устаттын сый акысы;материалдар.
• KPI (мисал): программанын бүтүргөндөр –  болжол менен 80%; 3-6 айдын ичинде ишке орношкондор/өзүн-өзү жумуш менен камсыз кылгандар – болжол менен 60%; аялдардын/жаштардын үлүшү – 50 пайызга жакын; бүтүрүүчүнүн орточо кирешеси – айына X сомго жакын.
• Чыгымдар: стипендиялар; устаттын сый акысы; материалдар.
• Башкаруу/мониторинг. Шакирттердин бир орунда  кармалбоо тобокелдигин азайтуу үчүн баскыч-баскычы бар төлөмдөр менен кыска келишим түзө аласыз; чабал рынок көйгөйүн чечүү үчүн ЖӨБгө караштуу жарманкелерди, онлайн сатуу иштерин уюштурууга болот.

Кооперативде/цехте (кайра иштетүүдө) “Өндүрүш жеринде үйрөнөбүз”

• Максаты: кайра иштетүү тармагында ишке орношуу (сүт/сыр, мөмө-жемиш кургатуу, бал, жүн).
• Форматы: кооперативдик же үй-бүлөлүк цех 2–3 айга 6–12 шакиртти кабыл алат. Окуу цехте (нөөмөттө), өндүрүштө насаатчы менен өтөт.
• Кадамдар: жумуш орундарына жана коопсуздук техникасына аудит – “кооп-студент-ЖӨБ” келишими – жумалык модулдар (чийки затты кабыл алуу, ГОСТ/НАССП, таңгактоо, эсепке алуу) – чакан сынак – балким, жумушка алуу.
• Колдоо: шакирттин эмгек акысын жарым-жартылай компенсациялоо (“стипендиянын” ордуна), насаатчыга кошумча төлөм, жеке коргонуу каражаттары жана чакан шаймандар, продукцияны сертификациялоо.
• Жыйынтыктар: программанын бүтүргөндөр – болжол менен 85%; жалданып иштегендер – болжол менен 50%; стандарттуу сапаттагы продукцияны чыгаруу – нөөмөттөрдүн 90 пайызга жакыны; кемчилик менен өндүрүлгөн продукция – болжол менен 5%; жаштардын/аялдардын үлүшү болжол менен 50% түзөт.
• Чыгымдар: шакирттердин эмгек акысын компенсациялоо; устатка үстөк акы; жеке коргонуу каражаттары, шаймандар, нускамалар; сертификациялоо жана сапатты көзөмөлдөө.
• Башкаруу жана мониторинг: чийки заттын сезон маалында бузулуу тобокелдигин азайтуу үчүн топторду кабыл алып жатканда “жылма графикти” уюштурса болот; сапатка коюлган талаптарга карата – текшерүү баракчаларын киргизип, “иштерди токтотуу” укугу бар насаатчыны жалдоо зарыл. 

 

• 
• 
• 
• 
• 
• 
•