2026-05-13 / Аймактарды өнүктүрүү

Айнура БАЛАКУНОВА, Абдували ХУДАЙБЕРДИЕВ, Өнүктүрүү саясат институту

2026-жылдын 10-февралында Ноокат районунда “Улуттук дем – дүйнөлүк бийиктик” деген аталышта райондук бизнес-форум өттү. Жолугушуу Ноокат райондук тарых музейинин залында өтүп, бийлик өкүлдөрү, ишкерлер жана тургундар бир тилде, ашыкча формалдуулуксуз жана татаал терминдерди колдонбостон сүйлөшө ала турган жумушчу аянтча болуп берет деп пландалган. Уюштуруучулар форматты “мамлекет – бизнес – коом” катары белгилешти, башкача айтканда, ар бир катышуучунун өзүнүн ролу жана жоопкерчилиги бар диалог болду. Форум “Улуттук дем – дүйнөлүк бийиктик” мамлекеттик өнүктүрүү стратегиясын жергиликтүү деңгээлде ишке ашыруунун алкагында өттү. Уюштуруучулар бул алкакты райондун практикалык милдеттери менен байланыштырышты. Талкууда Ноокаттын экономикалык, социалдык жана экологиялык дараметин кантип ачса болору, ишкердик демилгелерди кантип колдосо болору, инвестициялык мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүүнүн жолдору жана ошол эле учурда маданият, билим берүү, саламаттыкты сактоо жана социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү унутта калтырбоо тууралуу сөз болду.
Иш-чара Улуу Британия Өкмөтүнүн каржылык колдоосунда Өнүктүрүү саясат институту менен өнөктөштүктө ишке ашырылып жаткан «Экономикалык өнүгүү үчүн эффективдүү башкаруу» (EGED) программасынын техникалык жана консультациялык колдоосу менен өткөрүлдү.

КИМДЕР КАТЫШТЫ ЖАНА БУЛ РАЙОН ҮЧҮН ЭМНЕ СЕБЕПТЕН МААНИЛҮҮ?

Форумга 52 адам катышса, анын 28и аялдар болду. Катышуучулардын арасында ишкерлер жана өзү үчүн иштеген тургундар, банк тармагынын өкүлдөрү, жаштар, калктын аярлуу катмарынын өкүлдөрү, райондук администрациянын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кызматкерлери, коомдук ишмерлер, аксакалдар жана жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрү болду. Мындай курам районду өнүктүрүү тууралуу сүйлөшүү “кабинеттердин ортосунда” гана болбошу керектигин көрсөтүп турат. Сүйлөшүүгө иш жүзүндө өндүргөн, саткан, балдарды окуткан, кызмат көрсөткөн, жерде иштеген, айылдагы жана шаардагы тартипке жооп бергендер кирүүгө тийиш.

Уюштуруучулар форумдун максатын кыйла так туюндурушту. Алар райондун дараметин жана анын атаандашууга жөндөмдүү артыкчылыктарын көрсөткүсү келди. Алар көйгөйлөрдү талкуулап, практикалык чечимдерди даярдап алууну каалашкан. Алар ошондой эле ишкерликти, жеке секторду, жаштарды жана аялдарды колдоону каалашты. Дагы бир максат өзгөчө түшүнүктүү болду: мамлекеттик органдардын, бизнестин жана жарандык коомдун ортосунда ишенимдүү платформа түзүү.

ЭМНЕЛЕР ТАЛКУУЛАНДЫ: АДАМДАРДЫН ЖАШООСУНА ТААСИР ЭТҮҮЧҮ БЕШ БАГЫТ

Форумдун күн тартиби мамлекеттик стратегиянын негизги багыттарына байланган. Талкууга билим берүү, тарбиялоо, илим жана маданият маселелери коюлду. Айлана-чөйрөнү коргоо темасы көтөрүлдү. Экономика жана ишкерлик тууралуу сөз болду. Мамлекеттик тил өзүнчө бөлүнүп каралды. Социалдык маселелер өзүнчө блокко киргизилди. Мунун баары “уккулуктуу темалардын жыйындысы” болбогону маанилүү. Уюштуруучулар жана баяндамачылар бул багыттар адамдардын жашоо сапатына жана райондун туруктуулугуна кандай таасир этээрине улам-улам токтолуп  жатышты.

АЧЫЛЫШ: РАЙОНДУ ӨНҮКТҮРҮҮ ЖЕРГИЛИКТҮҮ ЭКОНОМИКАДАН БАШТАЛАТ, БИРОК БАШКА ФАКТОРЛОР ДА БАР

Ноокат райондук мамлекеттик администрациясынын акиминин орун басары Нурайым АТАКАНОВА катышуучулар менен учурашып, сөз алды. АТАКАНОВА форум улуттук баалуулуктарга таянган жана райондорду туруктуу өнүктүрүүгө багыт алган “Улуттук дем – дүйнөлүк бийиктик” программасынын алкагында өтүп жатканын баса белгиледи. Ал өз сөзүндө жергиликтүү экономиканын ролуна, анын ичинде инвестиция тартууга жана калктын социалдык жактан аяр катмарын колдоого басым жасады.

Ошол эле маалда районду өнүктүрүү экономиканын көрсөткүчтөрү менен эле чектелип калбай турганы маанилүү маселе болду. Ар тараптуу жана тең салмактуу өнүгүү зарылдыгы жөнүндө айтылды. Сүйлөшүүгө маданият, спорт, кызмат көрсөтүү жана билим берүү чөйрөлөрү кошулду. Отчетто бул багыттарды өнүктүрүү калктын жашоо сапатына, адамдык капиталдын калыптанышына жана аймактын инвестициялык жагымдуулугуна тикелей таасир тийгизээри белгиленди. Бул ар бир муниципалитет үчүн маанилүү логика. Эгерде райондо түшүнүктүү социалдык кызмат көрсөтүүлөр болбосо, билим алуу жана эс алуу үчүн шарттар түзүлбөсө, коомдук турмуш кызыксыз өтсө, анда бизнес-долбоор канчалык жакшы болсо да, аны кармап калуу оңой болбойт.

КООМДУК ИШМЕРЛЕР ЖАНА ЭКСПЕРТТЕР: БААЛУУЛУКТАРДЫ ЖАНА ПРАКТИКАНЫ КАНТИП БАЙЛАНЫШТЫРСА БОЛОТ?

Форумдун мазмундук бөлүгү коомдук ишмерлердин жана эксперттердин чыгып сүйлөөлөрү менен уланды. Ноокат райондук аксакалдар сотунун төрагасы, ардагер А. МАРИПОВ форум өз убагында өтүп жатканын жана актуалдуу болгонун баса белгиледи.

Ноокат районунун билим берүүнүн отличниги Жунус МОЛДОБАЕВ стратегиянын негизги багыттары жана аларды билим берүү чөйрөсүндө, тарбия берүүдө жана инклюзивдүү өнүгүүдө колдонуу боюнча түшүндүрмө берди. Ал инсандын ар тараптуу өнүгүшүнө токтолду. Ал билим берүүнү маданият, спорт, социалдык кызмат көрсөтүүлөр жана турмуштук көндүмдөр менен байланыштырды. МОЛДОБАЕВ калктын аярлуу катмары жана алардын үй-бүлөлөрү үчүн сапаттуу кызмат көрсөтүүлөргө бирдей жеткиликтүүлүккө өзгөчө көңүл бурду. Ошондой эле билим берүү мекемелеринин, маданият жана спорт уюмдарынын жана социалдык кызматтардын биргелешкен ишин камтыган секторлордун ортосундагы мамиле баса белгиленди. Мындай мамиле бир адам жана бир уюм көйгөйдү жалгыз чече алган учурлар сейрек болчу элет аймагы үчүн маанилүү.

ПРАКТИКАЛЫК МИСАЛДАР: МАДАНИЯТ КАНТИП КИРЕШЕГЕ ЖАНА ЖУМУШКА АЙЛАНАТ?

Уюштуруучулар жалпы сөздөр менен чектелип калышкан жок. Алар ар бир элет тургунуна түшүнүктүү болгон ишкердиктин мисалдары менен тааныштырып чыгышты.

Мындай мисалдардын бири кол өнөрчүлүккө жана улуттук маданиятка байланыштуу болду. Форумда жеке ишкер Жусуп ЭРГЕШЕВ тууралуу тасма көрсөтүлдү. Ал комуз жасоо боюнча эмгегин улуттук кол өнөрчүлүктүн, ишкердүүлүктүн жана туруктуу өнүгүүнүн айкалышынын мисалы катары тааныштырды. Ошондой эле кол өнөрчүлөрдү колдоо иш орундарын түзөөрү, өсүп келе жаткан муунга көндүмдөрдү өткөрүп берүүгө көмөктөшүп, кайталангыс маданий өнүмдү жаратары белгиленди. Ал эми бул туризмге таасирин тийгизет, себеби улуттук искусство буюмдары иденттүүлүктүн символу болуп саналат жана туристтер үчүн кызыктуу болот.

Форумдун дагы бир эсте калган элементи туристтик өнүмгө айланышы мүмкүн болгон маданий практикага байланыштуу болду. Аялдар комитетинин мүчөсү, ишкер Буажар КАЗЫКАНОВА элечек оронуу боюнча мастер-класс өткөрдү. Ал улуттук баш кийимдин тарыхына, анын символикалык маанисине, каада-салттарга жана маданий өзгөчөлүктөргө токтолуп, элечектин ден соолук үчүн пайдасын да белгиледи. Отчетто мастер-класс чоң кызыгууну жаратканы айтылат. Талкуу маалында туризм тармагында иштеген ишкер мындай мастер-класстар туристтерди тарта алган уникалдуу маданий өнүм боло аларын баса белгиледи. Мындай форматтарды туристтик каттамдарга киргизүү туристтик кызмат көрсөтүүлөрдүн спектрин кеңейтип, жергиликтүү жамаатка, анын ичинде тейлөө жана кол өнөрчүлүк чөйрөсүндө иштеген ишкерлерге кошумча киреше булагы болору белгиленди.

АЯЛДАРДЫН РОЛУ ЖАНА ЖЕРГИЛИКТҮҮ ДЕМИЛГЕЛЕР: СОЦИАЛДЫК КЫЗМАТ КӨРСӨТҮҮЛӨР ӨНҮГҮҮНҮН БИР БӨЛҮГҮНӨ АЙЛАНГАНДА

Форумдун өзүнчө блогу аялдардын өнүгүүдөгү ролуна арналды. Айзирек АРАНОВА “Өнүгүүдө аялдардын ролу” деп аталган баяндамасын тартуулады. Ал өсүп келаткан муунду тарбиялоо, улуттук каада-салттардын мааниси жана аларды заманбап ыкмалар менен айкалыштыруу зарылдыгына токтолду. Аялдардын жигердүү катышуусу аймактардын туруктуу социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн өзөктүк факторлорунун бири катары аталды.

Ушул эле баяндамада Кара-Таш айыл өкмөтүнүн калктын жашоо сапатын жакшыртууга жана аярлуу катмарды колдоого багытталган демилгелери мисал катары келтирилди. Майыптыгы бар балдар үчүн “Кайнар булак” бала бакчасынын ачылышы мисал болду. Бул мисал практикалык катары берилди. Аялдардын ден соолугун чыңдоого багытталган фитнес-клуб жөнүндө да сөз болду. Аялдар үчүн жаңы жумуш орундарын түзүп, алардын экономикалык көз карандысыздыгын колдогон тигүү цехинин ачылышы өзүнчө кепке арзыды. Баяндамада үй-бүлөлүк зомбулук көйгөйү да козголду. Мында зомбулукту алдын алуу, маалымдоо жана колдоо механизмдерин күчөтүү сыяктуу системалуу жана секторлордун ортосундагы иштер зарыл экендиги белгиленди. Бул мисалдар социалдык кызмат көрсөтүүлөр менен экономикалык өнүгүү өзүнчө болбой турганын көрсөтүүдө. Эгерде муниципалитет картинаны толук көрө алса, анда алар бири-бирин бекемдейт.

ТУРИЗМ ЖАНА СОЦИАЛДЫК ИШКЕРДИК: “СОЦИАЛДЫК КЕЛИШИМДЕР” КАНТИП ИШТЕП ЖАТАТ?

Бул багытта туризмди жана ишкерликти өнүктүрүү тууралуу Анипа КАДЫРБАЕВА маалымат берди. Ал белгилегендей, райондо туристтик өнүмдөрдү түзүү жана инвестицияларды тартуу үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр пайда болууда. Туризм чөйрөсүндөгү демилгелерди колдоо жумуш орундарын түзүү, жергиликтүү тургундардын кирешесин көбөйтүү жана райондун маданий мурастарын жайылтуу жолу катары каралууда.

Мирмахмудов айылдык аймагынын ишкерлери социалдык келишимдин алкагында ачылган тигүү жана кондитердик цехтердин продукцияларын көрсөтүштү. Мындай ишканалар иш орундарын түзүп, жергиликтүү калк үчүн, анын ичинде аялдар жана социалдык жактан аяр катмар үчүн экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтип жатканы белгиленди. Катышуучулар ишкердикти, туризмди жана социалдык демилгелерди интеграциялоо районду өнүктүрүүгө комплекстүү мамилени калыптандырууга жардам берип, анын инвестициялык жагымдуулугун арттыраарын өзгөчө баса белгилешти.

ИШКЕРЛЕРДИН АССОЦИАЦИЯСЫ ЖАНА БАНКТАР: КҮНҮМДҮК ЖАШООГО ТААСИРИН ТИЙГИЗИП ЖАТКАН МАКУЛДАШУУ

Ноокат райондук Ишкерлер ассоциациясынын төрайымы Сайрагүл ИСРАИЛОВАнын программалык сөзү маанилүү болду. Төрайым райондордун туруктуу өсүшүндө Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгын жана социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларын ишке ашыруунун ролун баса белгиледи. Артыкчылыктардын катарында ишкерликти өнүктүрүү, инвестицияларды тартуу, финансы секторун чыңдоо, чакан жана ортобизнес үчүн жагымдуу шарттарды түзүү бар.

Ноокат районунун айыл чарбасы, соода, туризм жана чакан бизнес тармагындагы дарамети тууралуу өзүнчө сөз болду. Жергиликтүү ишкерлерди, жаш адистерди жана калктын социалдык жактан аяр катмарын экономикалык ишмердикке тартуу жумуш орундарын түзүүгө жана кирешелердин өсүшүнө алып келери, ошондой эле инвестициялык жагымдуулукту жана социалдык бакубаттуулукту жогорулатары белгиленди. Бул бөлүктө финансыга жетүү темасы өзгөчө маанилүү болду. Ишкерлердин банктар, мамлекеттик колдоо программалары жана микрокаржылоо механизмдери аркылуу финансылык ресурстарга жеткиликтүүлүгүн кеңейтүүнүн маанилүүлүгү белгиленди.

Ноокат районунун Ишкерлер ассоциациясы менен эки банктын – “Айыл Банк” менен “Элдик Банктын” ортосунда кызматташуу тууралуу меморандумга кол коюлганы форумдун негизги жыйынтыгы болуп калды. Меморандум бизнес-долбоорлорду каржылоого, инвестицияларды тартууга, жаш ишкерлерди жана калктын социал-дык жактан аяр катмарын колдоого, ошондой эле финансылык сабаттуулукту жогорулатууга багытталган. Элеттик ишкер үчүн бул жыйынтык абдан түшүнүктүү угулат. Эгерде банктар менен өз ара аракеттенүүнүн макулдашылган схемасы бар болсо, анда адам маалыматты жана колдоону кокусунан эмес, түшүнүктүү жол менен алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот.

ЖЫЙЫНТЫГЫНДА КАНДАЙ ЧЕЧИМДЕР КАБЫЛ АЛЫНДЫ: ФОРУМ БИР ЖОЛКУ ЖОЛУГУШУУГА АЙЛАНБАШЫ КЕРЕК

Форумдун жыйынтыгында жаш ишкерлерге жана калктын социалдык жактан аяр катмарына жеңилдетилген насыяларды алууда жана финансылык ресурстарга жетүүдө колдоону активдештирүүгө байланышкан чечимдер кабыл алынды. Ишкерлердин, инвесторлордун, мамлекеттик органдардын жана жарандык коомдун катышуусу менен тегерек столдорду, панелдик талкууларды жана диалог аянтчаларын туруктуу негизде өткөрүп туруу сунушталды. Инвестициялык климатты жакшыртуу жана каржылоонун жаңы аспаптарын киргизүү үчүн банк сектору жана мамлекеттик органдар менен кызматташууну кеңейтүү тууралуу өзүнчө сөз болду. Аялдарды, жаштарды жана инклюзивдүү ишкердикти, анын ичинде кол өнөрчүлүк жана туристтик долбоорлорду, мастер-класстарды жана социалдык багыттагы демилгелерди колдоону күчөтүү маанилүү экени белгиленди.

Уюштуруучулар бул чечимдер районду ар тараптан өнүктүрүүгө багытталганын, анын ичинде экономикалык жигердүүлүктү, маданий баалуулуктарды, туризмди, социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү жана билим берүүнү өз ара байланыштырып, алар бири-бирин бекемдеп жатканын баса белгилешти. Ошондой эле стратегияны ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн мамлекеттин, бизнестин жана коомдун өз ара байланыш түзүүсү талап кылынары айтылды.

УЮШТУРУУЧУЛАРДЫН БААМЫНДА, КАНДАЙ НАТЫЙЖА АЗЫРТАДАН ЭЛЕ БАЙКАЛУУДА?

Уюштуруучулардын айтымында, райондук администрациянын, Ишкерлер ассоциациясынын, банк секторунун жана жарандык коомдун ортосунда өз ара байланыш бекемделгени айтылды. Ишкерлер жеңилдетилген насыялык өнүмдөр, мамлекеттик колдоо чаралары жана инвестициялык мүмкүнчүлүктөр тууралуу маалыматка түз жетүү мүмкүнчүлүгүн алышты. Районду өнүктүрүүнү талкуулоого, инклюзивдүү жана социалдык ишкердикти жайылтууга аялдардын жана жаштардын катышуусу артты. Маданий таасири да байкалууда. Ал креативдүү экономиканын бир бөлүгү катары улуттук баалуулуктарды, кол өнөрчүлүктү жана каада-салтты жайылтууда билинет. Экологиялык таасири да белгиленди: форумда “жашыл” жана экологиялык жоопкерчиликтүү долбоорлор чөйрөсүндөгү демилгелер талкууланды.

ЭМНЕ ҮЧҮН БУЛ ТАЖРЫЙБА МУНИЦИПАЛИТЕТТЕР ҮЧҮН МААНИЛҮҮ?

“Муниципалитет” журналынын окурмандары үчүн мындай форумдун баалуулугу анын иштөө моделин көрсөткөнүндө болду. Район жалпы билдирүүлөр менен эле чектелип калган жок. Ал мамлекеттик стратегияны жер-жерлерде жасаса боло турган иштер менен байланыштырды. Форум жергиликтүү бийликти, ишкерлерди, банктарды жана жигердүү тургундарды бир жерде чогултту. Ал маданият жана кол өнөрчүлүк киреше алып келип жатканынын мисалдарын көрсөттү. Форумда социалдык кызмат көрсөтүүлөр экономикага “кошумча” катары эмес, өнүгүүнүн бир бөлүгү катары талкууланды. Ошондой эле форум ишкерлердин финансыга жеткиликтүүлүгүн кыйла түшүнүктүү кылуу үчүн банктар менен меморандум аркылуу кызматташууну бекемдеди.

Мындай жолугушуулар үзгүлтүксүз өткөрүлүп турса, райондо практикалык маселелерди чечүү үчүн туруктуу канал пайда болот. Бул бизнеске да, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына да тиешелүү. Элет жергесинде чечимдер бир кишиге жана бир айга көз каранды болбогону өзгөчө маанилүү. Түшүнүктүү система керек. Ноокаттагы форум район эмнелерди жасай алат, ага эмнелер тоскоол болуп жатат жана адамдар башка жакка кетпестен, үйүндө эле акча табышы үчүн кандай колдоо керек деген жөнөкөй баарлашуу аркылуу бул системаны кантип колдонсо болорун көрсөттү. 

 

• 
• 
• 
• 
• 
• 
•