Надежда ДОБРЕЦОВА, Өнүктүрүү саясат институтунун башкаруусунун төрайымы, “Муниципалитет” журналынын башкы редактору

Эгерде буга чейинки талкууларда жергиликтүү өз алдынча башкаруу жана жергиликтүү өнүгүү системасын кантип түзсө болот деген суроо негизги болуп келсе, төртүнчү сессияда экономиканы өнүктүрүүгө басым жасалды: жергиликтүү деңгээлде капиталды эмнелер тартат, эмнелер жумуш орундарын түзүшөт жана кандай факторлор жакырчылыкты кыскартууну орто таптын көбөйүшүнө айландырат. Секцияга ар башка тажрыйбалар чогултулуп чыкты – Британиянын жол-жоболорду жөнөкөйлөтүү тажрыйбасынан баштап Чыгыш Европадагы аймактардын маркетингине чейин жана экономикасы дыйкан, кол өнөрчү, муниципалитет жана рыноктун ортосундагы кыска, бирок бекем “чынжырларга” таянган бийик тоолуу аймактарды өнүктүрүү боюнча сунуштарга чейин. Форумдун программасында бул шилтеме түз көрсөтүлгөн: инвесторлор үчүн жөнөкөйлөтүү, жергиликтүү бийликтин маркетинги жана функционалдык ролу, буга кошумча инвестициялык керектөөлөрдү болжолдоонун жаңы ыкмалары.

Блокту Улуу Британиянын Райондук кеңештер тармагынын улук кеңешчиси Шарлотта МАГУАЙР ачты. Англиядагы райондук кеңештер – бул жеке капиталдын кантип жана кайда пайда болушуна тикелей таасирин тийгизген аймакты пландоо, турак жай, лицензиялоо жана салык салуу боюнча конкреттүү ыйгарым укуктары бар “бизнеске жана жергиликтүү жамааттарга эң жакын бийликтин деңгээли”. “Инвестицияларды тартуу жана кармап калуу бүгүнкү күндө жергиликтүү экономиканы өнүктүрүүнүн жана жерди түзүүнүн өзөгү”, – деп баса белгиледи ал. Шарлотта МАГУАЙР муну менен муниципалитеттер кантип аянтчаларды алдын ала даярдап, жерди чогултуп, жөнгө салуудагы белгисиздикти жоюп, инвесторлордун ишенимин арттыруу үчүн кантип коомдук мейкиндикке инвестиция салып жатканын көрсөттү. Кейстерде Борбордук Азияга тааныш сөздөр жаңырды: эгерде аймак эрежелери боюнча түшүнүктүү жана инфраструктура боюнча даяр болсо, анда жумуш орундары гана түзүлбөстөн, ошону менен бирге салыктар дагы келип, алар көрктөндүрүүгө жана социалдык кызмат көрсөтүүлөргө айланат. 

“Жерди бизнес үчүн түшүнүктүү кылуу” линиясын Өнүктүрүү саясат институтунун консультанты Роберт БОДО улантып, аймактын маркетингин колдонулуучу элементтерге бөлүп чыкты. Аймактын маркетинги төмөнкү суроолорго жооп бериши керек: биздин “чакан инвесторубуз” ким, ал аймактардын мүмкүнчүлүктөрүн жана артыкчылыктарын кандайча салыштырат, ага кандай сандар жана кызмат көрсөтүүлөр керек, аны ким тосуп алып, инвестициялык чечимге алып келет? Түшүнүктүү жолду жана колдоо көрсөтүшү керек болгон “жергиликтүү экономикалык өнүгүү кеңсеси” жөнүндөгү анын тезиси Чыгыш Европанын практикасы менен байланышта өзгөчө ынанымдуу угулду, мында бул кеңсе көбүнчө ишкердин “кайда барам жана ким жооп берет” деген негизги баш оорусунан арылтмак.

Андан кийин сессия “татаал аймактарга” – классикалык маркетинг жана ири долбоорлор алуучуга жетпей келген бийик тоолуу жана алыскы райондорго өттү. Өнүктүрүү саясат институтунун жана Helvetas International уюмунун кеңешчиси Лидия БУДИСА ортодогу аралыктар узун, ал эми сезону кыска болгон аймактарда “жергиликтүү ийгиликтин сырларын” көрсөтүп берди. Алар: узун тизмелердин ордуна бир нече так артыкчылыктар, болжолдоого боло турган жергиликтүү эрежелер жана чакан өндүрүүчүгө катталууга, сертификациядан өтүүгө жана практикалык маселелерди чечүүгө жардам берген жигердүү муниципалдык “бирдиктүү терезе”. “Тоолордо майда жакшы жагына өзгөрүүлөр пропорционалдуу эмес чоң натыйжа бере алат”, – деп баса белгиледи оратор. БУДИСА чакан сүт өндүрүштөрүн, чөп-чай кооперативдерин, балчылык кластерлерин – үй-бүлөнүн кирешесин түзгөн жана жаштарды жумуш менен камсыз кылган инвестицияларды мисалга тартты. Анын “географиясы чек аралардан да күчтүү” деген формуласы тоо коридорлору жана чек ара өрөөндөрү менен айырмаланган Борбордук Азия үчүн өзгөчө актуалдуу жаңырат. Анын айтымында, саясатчылар административдик чектерди гана эмес, ошону менен бирге экономикалык функционалдык мейкиндиктерди да көрө алышы керек. 

Лидия БУДИСА колдонмо билим борборлорунун – университеттердин, улуттук компетенция борборлорунун жана регионалдык лабораториялардын ролуна өзүнчө басым жасады, себеби булардын баары “технологияны короого чейин жеткирип беришет”: технологдорду айылдарга жөнөтүшөт, сырды кургатууну жакшыртышат, мөмөлөрдү кайра иштетүүнү модернизациялашат, чакан күн же суу түзмөктөрүн сынашат. “Акыркы миль жергиликтүү бийлик, чакан бизнес жана билим институттары бири-бирин таанып гана тим болбостон, туруктуу негизде жолугушуп, көйгөйлөрдү бирге чечип турганда иштейт”, – бул кымбат эмес экспертизаны издеп жүргөн биздин муниципалитеттер үчүн эң практикалык тыянак болсо керек.

Борбордук Азиянын көптөгөн өлкөлөрү билим берүү кластерлерин бекемдөөдө өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүн көрүп жатканын эске алуу менен, сессияда жергиликтүү экономиканы өнүктүрүүдө университеттердин ролу тууралуу кызыктуу тыянак жасалды. Университеттер муниципалитет жана бизнес менен биргеликте конкреттүү өндүрүштүк тапшырманын үстүнөн иштеген жергиликтүү экономиканын “кыймылдаткычына” айланат. Англияда округдар иш схемасын көрсөтүүдө: кеңеш аянтчаны жана эрежелерди даярдайт, ал эми иш берүүчүлөр жана университеттер менен биргелешип кадрларды жана долбоорлордун чынжырларын түзүп чыгышат. Алсак, Стивенижде жерди, уруксаттарды жана ишкердик зонанын статусун бириктирүү жашоо тууралуу илимдердин кампусун түзүүгө жана миллиарддаган жеке инвестицияларды тартууга мүмкүндүк берди, аларды адистештирилген даярдоо институту толуктап, ал үчүн окуу программаларын компаниялар өздөрү түзгөн; MIRA паркында кеңеш аймакты стратегиялык деп тааныды, инфраструктураны модернизациялоого жетишти жана өнөктөштөр менен бирге тармактын муктаждыктары үчүн курстар жана акы төлөнүүчү стажировкалар бар технологиялык институтту ачты – бул бизнести сактап калып, жогорку акы төлөнүүчү жумуш орундарын түздү. Жалпы принцип – инвестор үчүн муниципалдык “бирдиктүү кириш”, шаар куруу жана уруксат берүүчү документтерди алдын ала макулдашуу, аралаш каржылоо жана иш берүүчүлөр үчүн “буйрутма боюнча” окутуу. Швейцарияда университеттердин ролу кыйла колдонмо болуп саналат: колдонмо илимдер университеттеринин жана тармактык борборлордун тармагы (агрардык, энергетикалык, туристтик лабораториялар) системалуу түрдө “тоолорго чыгып турушат”, жеринде технологияларды сынашат, кооперативдерге продукциянын сапаты, таңгактоо жана сертификациялоо менен жардам беришет, ал эми кантондук жана федералдык кошо каржылоосу бул колдоону узак мөөнөттүү кылат. Натыйжада, чакан шаарлар жана элеттик райондор кайра иштетүүнү модернизациялоодон баштап, жаңы туристтик өнүмдөргө чейин өсүштү шарттаган компетенцияларга жана чечимдерге ээ болушат.

Казакстандык перспективаны Aretera Public Affairs уюмунун өкүлү Ерлан КАРИМОВ сунуштады. Анын тезиси – “аймактын агенттери катары жергиликтүү бийлик органдары” – конкретика менен ынанымдуу байланышта жаңырды: инвестициялык дүрбөлөңдүн толкунунда эрежелерди ачык-айкын, ал эми инвестордун коштоосун биринчи өтүнмөдөн баштап, тармактарга туташууга чейин “өтмө” кыла алгандар утушка ээ болот. Бул сөздөрдү тастыктап, аткарылган ири жана орто долбоорлор жана алдын ала болжолдоого боло турган жол-жоболор жана түшүнүктүү “терезелер” транзакциялык чыгымдарды кантип азайтары тууралуу статистика сунушталды. Баяндамачынын “чоң акчаны” ашыкча романтикалаштырбаганы маанилүү болду: бүтүндөй райондорго динамика берген орточо инвестициялар жана шаардын деңгээлиндеги инфраструктура көңүл чордонунда турду.

Максим СЕМЕНЯКтын жеринде инвестициялык муктаждыктарды болжолдоонун жаңы ыкмалары жөнүндө презентациясы аспаптарга логикалык көпүрө болуп берди. Анын мамилеси – бул муниципалитеттердин “инвестициялык жана учурдагы муктаждыктар жөнүндө дайындардын негизинде пландоосу” болуп саналат, ал болжолдоого эмес, тармактар жана аймактар боюнча суроо-талаптын профилдерин чогултуп, жаңыртууга мүмкүндүк берет. Эксперт түшүн-дүргөндөй, мындай профилдер бир эле убакта инвестор менен диалогду тартипке келтирет жана аймакка келечектеги резидент үчүн аянтчаны ыңгайлаштыруу үчүн инфраструктурадагы артыкчылыктарды аныктоого жардам берет.

Бул талкуудан Борбордук Азия чөлкөмү үчүн кандай маанилүү тыянак чыгаруу керек – бул ар бир баяндамада жаңырып жатты – капитал алдын ала божомолдоого боло турган түшүнүктүү процессти ээрчийт. Британиянын тажрыйбасы жергиликтүү деңгээлдеги негизги рычагдар эмнелер болгонун эске салды. Алар: жерди пайдалануу эрежелери, уруксат берүү жол-жоболорунун ылдамдыгы жана сапаты, алдын ала даярдалган участоктор жана жеке инвесторлордун ишенимин арттырган шаардын борборундагы көзгө илинерлик өзгөрүүлөр. “Инвесторлор үчүн терезе” жана аймактын инвестициялык паспорту – бул модалуу сөздөр эмес, бул жергиликтүү экономиканы өнүктүрүү кеңсесинин күнүмдүк иши, мында ишкер бир жооптуу адамды көрүп, аны менен бирге тармактарды кошуп, өндүрүштү ишке киргизүүгө чейинки жолду басып өтөт.

Тоолуу жана алыскы аймактар үчүн башка масштаб бар, бирок логика ошол бойдон эле калат: “акыркы милге”, жергиликтүү “коннекторлорго”, колдонмо экспертизага жана биргелешкен каттамдарга чакан инвестициялар экономиканы түзөт. Муниципалитет жол, суу жана негизги интернет менен камсыз кылган жерге чакан өндүрүш, кооперативдер жана конок үйлөр да келет; ал эми мунун бардыгы үчүн так эрежелер, отчетторду гана жазып тим болбостон, кургаткычтарды, пастеризаторлорду жана күн батареяларын орното алган техниктер керек. “Саясат функционалдык экономикалык мейкиндиктерди эске алышы керек” – тоолуу өрөөндөр жана чек ара аймактары үчүн бул чек аралар боюнча эмес, жашоонун жана эмгектин реалдуу коридорлору боюнча жазылган программаны билдирет.

Акыры, жалпы сессия үчүн маанилүү тыянак – инвестициялар менен жакырчылыктын ортосундагы байланыш. Презентациялардан алынган жөнөкөй тизме – сапаттуу жумуш орундары, жергиликтүү салык базасын кеңейтүү, борборлорду жандандыруу жана ээн жаткан аянтчаларды пайдалануу социалдык саясаттын тилинде кожолуктар анчалык аяр абалда калбай турганын жана коммуналдык кызмат көрсөтүүлөрдүн бюджети туруктуу болорун билдирет. Эрежелер так болгон жерде “чакан инвестор” (дыйкан, кайра иштетүүчү, тейлөөчү компания) алдыда бир нече мезгилдин траекториясын көрө алат, ал эми муниципалитет идеядан ишке ашырууга чейинки кыска жолду көрөт. Бул сессиянын төрт звеносун бириктирген формула: инвестиция, жергиликтүү кызмат көрсөтүүлөр, иш менен камсыз кылуу жана жакырчылыкты кыскартуу.