2026-05-13 / Аймактарды өнүктүрүү

Алия МЫРСАЛИЕВА, Азамат МАМЫТОВ жана Чолпон УЗАКБАЕВА даярдаган материалдардын негизинде

2026-жылдын 17-февралында Бишкек шаарынын мэриясы жагымдуу экологиялык чөйрө жана ышка каршы күрөшүү маселелери боюнча коомдук угууларды өткөрдү. Жолугушуу Бишкек шаардык мэриясына караштуу Экологиялык кеңештин аянтчасында көчмө форматында өттү. Угуулар борборго жакын жердеги шаардык санитардык полигондо жайгашкан таштандыларды кайра иштетүүчү заводдун аймагында өттү. Жолугушууну Бишкек шаарынын мэриясына караштуу Экологиялык кеңеш Швейцария Өкмөтү каржылаган Өнүктүрүү саясат институтунун жана “Кыргыз Республикасында жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү үчүн” Өнөктөштүгүнүн колдоосу менен уюштурду. Угуулардын негизги жаңылыктары – 2025-жылы заводдун ишке кириши эмес, Бишкек шаардыктар жана эксперттер менен татаал шаар темасын ачык талкуулай баштаганы болду. Угууда мэрия шаардын экологиялык абалына таасирин тийгизген чаралар тууралуу маалымат берди. Жолугушуунун маанайы маалыматтарга жана ачык-айкындуулукка суроо-талап жогору болгонун көрсөттү. Көптөгөн суроолор негизги маалыматка тиешелүү болду, башкача айтканда, жарандар эмнелерди жалпак тилде түшүнгүсү келет: Шаар тиричилик калдыктары көйгөйүн чечүү үчүн эмнелерди жасап жатат? Бул процессте ким эмнелер үчүн жооптуу? Жарандардын өздөрүнүн ролу кандай? Жыйынтык кантип өлчөнөт?

Угууларга муниципалитеттин өкүлдөрү, эксперттер жана активисттер катышты. Анда шаардын санитардык абалы, калдыктарды иштетүү системасын жакшыртуу, ведомстволордун ортосундагы координация жана жарандардын экологиялык демилгелерге катышуусу талкууланды. Адистердин жана жарандык сектордун кеңири катышуусунун жана жигердүү позициясынын натыйжасында талкуу кызуу өтүп, формалдуу отчетко айланып кеткен жок. Баарлашуу деталдуу болуп, реалдуу чечимдерди издөө максатын көздөдү.

Угуулар катуу тиричилик калдыктарын иштетүүгө комплекстүү мамиленин бир бөлүгү болуп калганы маанилүү. Бул жерде комплекстүү мамиле шаар көйгөйгө бир эле учурда бир нече тараптан карап жатат дегенди билдирет. Инфраструктура жана технология керек. Эрежелер жана көзөмөл керек. Жарандардын катышуусунун түшүнүктүү системасы керек. Дайындар жана туруктуу кайтарым байланыш керек. Анан дагы чечимдерди тынч жана мазмундуу талкуулай турган платформа керек. Угууларда дал ушундай платформа катары Экологиялык кеңеш көрсөтүлдү. Катышуу кеңири болду. Коомдук угууларга жарандык коомдун 150дөн ашык өкүлү, экология боюнча эксперттер, активисттер жана медиа мэриянын, муниципалитеттердин ар кандай кызматтарынын кызматкерлери жана шаардык кеңештин депутаттары менен бирге катышты.

Катышуучуларды ташууну уюштуруу үчүн электрбустары пайдаланылды. Электрбустары кокустан эле тартылган жок. Муну менен шаар экологиялык күн тартибин практикалык чечимдер жана иш-чаранын логистикасынын өзү менен байланыштырууга аракет кылып жатканын көрсөтүүдө.

Өлкөнүн башка муниципалитеттери үчүн Бишкек тажрыйбасынын маанисин “КР ЖӨБ Союзу” ЮЖКнын директору Бектурган ОРОЗБАЕВ баса белгиледи. Калдыктар темасын жеринде реалдуу иштер менен байланыштырып, шаарлар жана райондор күн сайын иштиктүү чечимдерди издеп жаткандыгы менен байланыштырды: “Кыргыз Республикасынын Жергиликтүү өз алдынча башкаруулар Союзуна күн сайын суроолор келип турат, шаардык мэрияларга, айыл өкмөттөрүнө, муниципалдык ишканаларга ар кандай маселелер боюнча консультациялар берилет. Катуу тиричилик калдыктарын иштетүү маселеси – бул бардык жерде эң курч көйгөйлөрдүн бири. Бишкектин бул маселеге өзгөчө коомчулукту тартуу менен жасаган мамилеси кызыктуу тажрыйба жана башкалар үчүн жакшы үлгү болуп жаткандай. Биз процесске дыкат көз салабыз, бүтүндөй өлкөнүн деңгээлинде ченемдик-укуктук базага кандай өзгөртүүлөр талап кылынышы мүмкүн экенин, кандай аспаптарды институционалдаштыруу маанилүү болгонун, кандай практиканы биздин Союздун башка мүчөлөрүнө сунуш кылуу керектигин талдап, ойлонобуз”.

Бул цитата дагы бир себептен улам маанилүү, себеби ал өлкөнүн деңгээлинде “комплекстүү эффектти” көрсөтө алат. Бишкек иштеп кете алган жол-жоболорду түзсө, аларды талдап, анан башка шаарларга, айыл өкмөттөрүнө практика катары сунуштаса болот. Ошондо мындан борбор калаанын тургундары гана пайда көрүшпөйт. Ушундай эле көйгөйлөргө туш болгон, бирок адатта диалог үчүн жетиштүү аспаптары жана аянтчалары болбогон башка аймактар да пайда табышат.

Экологиялык кеңештин эксперти, шаарды пландоочу Атай САМЫЙБЕК уулу угуулардын форматына өзүнчө баасын берди. Ал өз сөзүндө жолугушуунун күчтүү жактарын моюнга алуу менен бирге, форматты жакшыртуу керектигин түз белгиледи. “Муниципалитет” журналы үчүн бул өзгөчө маанилүү, себеби көптөгөн шаарлар жана райондор окшош бир эле суроого туш болушат: коомдук угуулар пайдалуу болуп, бир жолку иш-чарага айланып кетпеши үчүн аларды кантип өткөрүш керек. Тактап айтканда, Атай “иш-чара мэриянын көчмө басма сөз жыйынына көбүрөөк окшошуп, мэр теманы жакшы түшүнгөнүн көрсөтүп, суроолорго аралашып, ток этер жоопторду кайтарды – жалпысынан баарлашуу маңыздуу болду. 17-февралда Экокеңештин аянтчасында угуулар – мэриянын коомчулук алдындагы отчёту жана ачык экенин көрсөтүү болду. Коомдук угууларды даярдыкты жана уюштурууну өркүндөтүү менен өткөрүү зарыл. Ошол эле учурда Экокеңешти өзү да шаарды өнүктүрүүнүн бардык катышуучуларынын ортосундагы кызматташуунун толук кандуу платформасы болуу мүмкүнчүлүгүнө ээ – бул үчүн иштин форматы жана процесстери жеткире иштелип чыгууга тийиш. Анан бизде да – коомчулукта – Экокеңешти туруктуу негизде конструктивдүү диалог үчүн натыйжалуу аспапка айландыруу боюнча конкреттүү сунуштарыбыз бар”, – деп эсептейт.

Эксперттин пикири боюнча, шаар ачыктыкка карай кадам таштады. Бул, албетте, жакшы. Бирок андан ары угуулардын үзгүлтүксүз өткөрүлүп турушу жана эрежелердин мааниси өсө баштайт. Угуулар жакшыраак даярдалышы керек. Темалар жана суроолор түшүнүктүү болууга тийиш. Материалдар жана дайындар болушу керек. Сунуштарга жооптор кошо болууга тийиш. Ошону менен бирге темага кайрылып, эмне өзгөргөнүн текшерүүгө мүмкүндүк берүүчү механизм да талап кылынат. Дал ушундай комплекстүү мамиле өзүнчө бир иш-аракеттердин жыйындысы эмес, системага айланат.

Шаарда жарандардын катышуусунун иштиктүү механизмдери бекемделип, мэрия эксперттер жана активисттер менен биргеликте Экологиялык кеңешти биргелешкен иш үчүн туруктуу платформага айландырганда туруктуу натыйжа да пайда болот. Өнүктүрүү саясат институту угуунун кошо уюштуруучусу болуп, Бишкектин экологиялык жана муниципалдык абалын жакшыртуу маселелери боюнча муниципалитет менен туруктуу өз ара байланыш түзүүгө даяр экендигин тастыктады. “Кыргыз Республикасында жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү үчүн” Өнөктөштүгүнүн алкагында Өнүктүрүү саясат институту эксперттик, консультациялык жана методикалык колдоо көрсөтүүгө даяр.

ТАШТАНДЫЛАРДЫ КАЙРА ИШТЕТҮҮЧҮ ЗАВОД – БУЛ ЖЕТИШКЕНДИК, БИРОК КӨЙГӨЙ АР КАНДАЙ КЫЗЫКДАР ТАРАПТАРДЫН КАТЫШУУСУ МЕНЕН КОМПЛЕКСТҮҮ ЧЕЧИЛҮҮГӨ ТИЙИШ

Угууларды өткөрүү аянтчасы кокустан тандалып калган жок. Жолугушуунун күн тартиби борбор калаанын ышка каршы күрөшүү жана жашылдандыруу боюнча мэрия ишке ашырып жаткан чараларга арналды. Ошондуктан уюштуруучулар баарлашууну калдыктар тармагындагы инфраструктуралык чечимдерге байлашты.

Кытай инвесторлордун колдоосу менен 2025-жылдын аягында Бишкекте катуу калдыктарды өрттөө боюнча Кыргызстандагы биринчи экотехнологиялык завод иштей баштады. Завод шаардык санитардык полигондо жайгашкан. Ишкана суткасына 1200 тоннага жакын таштандыны кайра иштетип, 18 мегаваттка жакын электр энергиясын иштеп чыгат, бул заводдун өзүн жана анын айланасындагы инфраструктураны энергия менен камсыздоого мүмкүндүк берет. Келечекте электр энергиясын өндүрүүнү 30 мегаваттка жеткирүү пландалууда.

Директордун орун басары ЧЖАН Цзинфан: “Жогорку температурада өрттөө технологиясы бизге күнүнө 1200 тоннага чейин таштандыны иштетүүгө мүмкүндүк берип жатат. Мурда полигон тынымсыз күйүп турчу, бирок эми мындай болбой калды. Биз түтүндү активдештирилген көмүр, аммиак суусу жана башка реагенттер менен тазалап жатабыз. Экология министрлиги Европанын стандарттары боюнча ай сайын өлчөө жүргүзүп турат. Биздин технология аралаш калдыктарды кайра иштетүүгө мүмкүндүк берет, бирок узак мөөнөттүү чечим – бул тандалма чогултуу, билим берүү программалары жана модернизациялоо”.

Мындай объектилер айлана-чөйрөгө терс таасирди азайтуу боюнча кеңири стратегиянын бир бөлүгү катары каралууда. Экинчи объект Чүй облусунда пландалып жатат, Каракол жана Ош үчүн долбоорлор даярдалууда, ал эми суткасына 3000 тоннага чейин таштандыны кайра иштетүү максатка айланды.

Кытайда калдыктарды иштетүү маданияты бала бакчадан калыптанат. Кыргызстанды ушул көрүнүш күтүүдө. Маалымдоодон жана окутуудан баштап, маданиятты мамлекеттик жана мыйзамдардын деңгээлинде киргизе башташ керек. Кытайда система бар – окутуу, профилактикалык сүйлөшүүлөр, эскертүүлөр жана айып салуу. Бардыгы бала кезден башталат жана бул эң негизгиси.

ЭМНЕ ҮЧҮН УГУУЛАР ИНФРАСТРУКТУРА ОБЪЕКТИЛЕРИ СЫЯКТУУ МААНИЛҮҮ?

Шаарда жаңы инфраструктура пайда болгон күндө да, туруктуу жыйынтык башкаруу кандай түзүлгөнүнө көз каранды болот. Калдыктарды иштетүү системасы дайыма көп бөлүктөн турат. Бул чогултуу жана ташып чыгаруу. Бул санитардык тейлөө. Бул каттамдар жана логистика. Бул тарифтер жана келишимдер. Бул көзөмөл жана жоопкерчилик. Бул жашоочулардын катышуусу жана кожолуктардын баарына түшүнүктүү болгон жөнөкөй эрежелер. Бул маалымдоо жана билим берүү. Ошону менен бирге бул чечимдерди түшүндүрүп, кайтарым байланышты угууга боло турган ачык баарлашуу.

17-февралдагы коомдук угуулар Бишкек мындай баарлашууга багыт ала баштаганын көрсөттү. Экологиялык кеңештин платформасы болсо комплекстүү мамиленин маанилүү элементи болуп калды. Шаар бул форматты мындан ары өнүктүрсө, жакшылап даярданып, талкууларды үзгүлтүксүз жүргүзсө, натыйжа бир жолку жолугушууга караганда кеңири болот. Ошондо таштандыга тиешелүү чечимдер тургундарга түшүнүктүү болуп калмакчы. Кызматтардын ортосундагы координацияны көбүрөөк тескөөгө мүмкүн болот. Ал эми шаарда технологияларды, эрежелерди жана жарандардын катышуусун бир системага бириктирүүгө жардам берген туруктуу механизм пайда болот. 

 

• 
• 
• 
• 
• 
• 
•