Швейцариянын Жаңы регионалдык саясатынын алкагындагы долбоорлордун төртүнчү мисалы.

Кыргызстан үчүн швейцар тажрыйбасынын эч көнүмүш болбогон, бирок ыктымалдуу түрдө эң пайдалуу элементтеринин бири – университеттер, прикладдык институттар жана илимий уюмдар “байкоочу” же “диплом берүүчү” катары эмес, тоолуу аймактарды өнүктүрүүнүн толук кандуу катышуучулары катары каралып жатканы. Мындай логикада билим жана технология абстракттуу илим эмес, жол, суу же электр энергиясы сыяктуу аймактын ресурсуна айланат. Бул технологияны тандап алууда кетирилген катачылык, туура эмес таңгактоо же өздүк наркты туура эмес эсептөө үй-бүлөнүн бир сезондо тапкан кирешесин “жеп койгон”, ал эми кээде чакан өндүрүштү жабууга мажбур кылган тоолуу аймактарда өзгөчө маанилүү.

Эгерде жалпак тил менен түшүндүрө турган болсок, тоолуу райондордо университеттердин колдонмо ролу дыйкан менен чакан ишкерде өтө конкреттүү суроо пайда болуп, ага “жакшыраак иштегиле” деген кеңеш менен чектелүүгө болбой калган жерде башталат. Мисалы, канткенде сүттүн сапаты быштак же кычкыл сүт азыктарына туура келе тургандай кылыш керек, ташуу учурунда бузулуп кетпеши үчүн, туруксуз электр энергиясы учурунда пастеризациялоону жана сактоону кантип камсыз кылса болот, ашыкча төлөп калбаш үчүн же техникага ашыкча жүк келтирбеш үчүн чарбанын көлөмүнө жараша жабдууларды кантип тандоо керек. Ошол сыяктуу эле мөмө-жемиш жана чөп-чар өстүрүү чарбаларында кургатуу жана сактоо маселелери маанилүү: өнүм өзүнүн даамын жана жытын жоготуп албашы үчүн кантип кургатуу керек, нымдуулукту кантип көзөмөлдөйбүз, товар жолдо бузулбай, сатып алуучунун талаптарына жооп бере тургандай кантип таңгактаса болот. Аарычылыкта сапат жана коопсуздук, ошондой эле түшүнүктүү маркировка менен рынокко чыгаруу маселелери бар. Жыгач иштетүүдө – калдыктарды эсептөө, энергияны үнөмдөө, сапат стандарттары жана эмгекти коргоо деген болот.

Швейцариянын практикасында мындай маселелер колдонмо компетенциялар тармагы аркылуу чечилет. Ал өзүнө колдонмо илимдер университеттерин, тармактык лабораторияларды, тажрыйбалуу чарбаларды, тестирлөө борборлорун, ошондой эле жерине барган консультанттарды камтый алат. Жумуштар ишкердин “ордуна” эмес, аны менен бирге жасалганы маанилүү: адегенде диагностика жүргүзүлөт, андан кийин чечим тандалып алынат, ушундан кийин пилоттук ишке киргизилет, андан кийин гана чечим масштабга өтөт. Тоолуу аймактар үчүн бул өзгөчө рационалдуу, себеби сезон кыска, логистика кымбат, демек, тез арада жумушчу чечимди таап, “туш келди” аракеттердин санын азайтуу маанилүү.

Университет жана колдонмо илим аймактарды өнүктүрүүнүн катышуучусу болуп калгандыгынын көрсөтмөлүү мисалдарынын бири “Cradle-Alp” долбоору менен байланышкан. Бул долбоор Альп мейкиндигиндеги ишканалар менен иштешип, циркулярдык экономика идеясын бизнес үчүн түшүнүктүү чечимдерге өткөрүп келет. Долбоорго Фрибургдагы Инженердик жана архитектура жогорку мектеби катышууда жана логиканын өзү илимий экспертиза презентацияларда калбастан, өндүрүшкө “өтүп кетет” деп курулган. Иштин маңызы жөнөкөй: компаниялар калдыктарды жок кылуу үчүн акча төлөшөт жана кандай альтернативалар бар экенин, калдыктарды кантип кайра колдонууга, атүгүл сатууга боло турган экинчилик ресурска айландырса болорун дайыма эле түшүнө беришпейт. Долбоор Жаңы регионалдык саясаттын механизмдеринин колдоосу алдында компаниялар менен бирге айланма чечимдерди практикалык ишке ашыруунун аспаптарын жана варианттарын талдайт, андан кийин булардын ичинен кайсынысы экономикалык жана экологиялык жактан негиздүү экенине баа берилет.

Бул жерде университет “көзөмөлчү” катары эмес, процесстин уюштуруучусу катары иш алып барганы маанилүү: ал дайындарды чогултууга, технологиялык варианттарды сунуштоого, чечимдерди салыштырууга, андан соң аларды колдонуу баскычына чейин жеткирүүгө жардам берет. Долбоор ошондой эле материалдарды колдонуунун ылайыктуу чынжырларын табууга, “ресурстар кимге керек” жана “алар кимде пайда болот” дегенди бириктирүүгө жардам берген Value Chain Generator заманбап санариптик аспапты камтыйт. Натыйжада тоолуу аймак үчүн практикалык натыйжа болот: таштанды азыраак чыгарылат, жеринде көбүрөөк кайра иштетилет, жумушчулар үчүн жаңы компетенциялар болуп, бизнес көбүрөөк туруктуу болуп, ал аймакка киреше алып келет жана жумуш орундарын сактап калат.

Бул ыкма муниципалитет үчүн да пайдалуу. Айыл өкмөтү же шаар мэриясы жергиликтүү эко-номиканы колдоону пландаштырып жатканда, аларда адатта ошол “орточо деңгээлдеги” билим жетишпейт: жалпы стратегиялар эмес, элге жерин-де кандай технологиялар жана компетенциялар керек экенин түшүнүү зарыл болот. Университет-тер жана илимий уюмдар үч багытта жардам бере алышат. Биринчиси – жергиликтүү экономиканын картасын түшүнүктүү кылуу: кайсы чарбалар жана ишмердиктин түрлөрү үстөмдүк кылат, чийки зат, суу, энергетика, кадрлар жана сатуу боюнча кууш жерлер кайсы жерде. Экинчиси – ошол кууш жерлерге тикелей байланган колдонмо чечимдери жана окуу пакетин сунуштоо. Үчүнчүсү – төмөнкүлөр өзгөрүп-өзгөрбөгөнүн көрүү үчүн натыйжаны өлчөө: продукциянын жоготуулары азайдыбы, кайра иштетүүнүн үлүшү көбөйдүбү, киреше көбөйдүбү, жабдуулар иштебей турган убактысы кыскардыбы, жеткирүүнүн сапаты жана туруктуулугу жакшырдыбы.

Швейцариялык ыкманын маанилүү деталы – илим менен рыноктун байланышы. Колдоо “кантип туура жасаш керек” деген консультация менен эле чектелбейт. Ишкерге продуктуну сатып алуучунун талаптарына жеткирүүгө жардам берилет: сапат стандарттары, таңгактоо, маркировкалоо, сертификациялоо, өздүк наркын эсептөө жана сатуу каналдары. Дыйкан үчүн бул кокустан пайда болгон жеткирүүчүдөн азыраак көз каранды болуу жана туруктуураак рынокко чыгууга мүмкүнчүлүк бар дегенди билдирет. Район үчүн бул кошумча нарк жеринде кала берет дегенди билдирет: көбүрөөк кайра иштетүү, көбүрөөк жумуштуулук, чоң салык базасы жана жергиликтүү кызмат көрсөтүүлөрдүн көбүрөөк туруктуулугу.

Кыргызстан үчүн мындай “илимий кийлигишүүнү” келечектеги мамлекеттик программага татаал конструкцияларсыз эле практикалык түрдө киргизүүгө болот. Биринчиден, тоолуу жана чек ара аймактары үчүн өзгөчө маанилүү болгон колдонмо темалардын тизмесин алдын ала аныктап алса болот: продукцияны кайра иштетүү жана сактоо, сапат жана коопсуздук, чакан өнөр жайдын энергиялык натыйжалуулугу, калдыктарды иштетүү, туризм үчүн кызматтар, санарип сатуулар жана логистика. Экинчиден, “бир семинар үчүн” тышкы эксперттер эмес, университеттер жана илимий уюмдар долбоорлордун өнөктөшү боло турган механизмди түзүүгө болот: мисалы, региондор менен алкактык макулдашуулар аркылуу жана прикладдык иштерди аткаруучу катары долбоордук конкурстарга катышуу аркылуу. Үчүнчүдөн, адистердин тобу районго келип, чарбалардын жана ишканалардын тобу менен иштешип, чечимдерди чындап ишке ашыра тургандай, көчмө консультациялардын жана “талаа лабораторияларынын” форматын түзүү пайдалуу болот.

Акыр соңунда, билим берүүчү жана илимий уюмдардын ролу жашоочуларга түшүнүктүү болгону маанилүү. Дыйкан консультациялардан кийин жоготуулар азайып, сапат жакшырып, жаңы сатып алуучу пайда болуп жатканын көргөндө мындай аспаптарга ишеним артат. Муниципалитет чакан иш жергиликтүү экономиканын туруктуулугун жогорулатып, бюджеттин жүгүн азайтарын көргөндө, мындай өнөктөштүктү системалуу түрдө колдоонун мааниси пайда болот.

Ошондуктан Кыргызстандын келечектеги программасында университеттерди жана илимий уюмдарды өнүгүүнүн өзүнчө катышуучусу катары алдын ала сүрөттөп, алардын милдеттерин жана күтүлгөн жыйынтыктарды аныктап, ошондой эле иш чындап эле адамдарга жардам берерин көрсөткөн көрсөткүчтөрдү караштыруу максатка ылайыктуу болот.