Швейцариянын Жаңы регионалдык саясатынын алкагындагы долбоорлордун үчүнчү мисалы.

Юра кантону – бул аймактын “чакан көлөмү” пассивдүү болуу үчүн шылтоо эмес, тескерисинче, иштин стилин белгилеген мисалдардын бири: көп чачыранды эмес, көбүрөөк көңүл бурулат, прагматикалык өнөктөштүк көбүрөөк болот. 2024-2027-жылдарга өнүктүрүү программасында кантондордун ортосундагы кызматташтык жана транс чек аралык кызматташтык, ошондой эле каржылоонун артыкчылыктарынын жана өнүгүүнүн өтмө багыттарынын блогу өзүнчө бөлүп көрсөтүлгөн.

Эмне үчүн бул чек арадагы тоолуу аймак үчүн өзгөчө маанилүү? Себеби анда дээрлик дайыма эле үч ресурс чектелүү болуп келет: рынок, адамдык капитал жана жеткиликтүүлүк. Эгерде сиз “баарын бир эле учурда жасоого” аракет кылсаңыз, натыйжа көп жакшы болбойт. Ошондуктан, программанын конструкциясына караганда, Юранын логикасы эки катаал башкаруучулук чечимдерден башталат. Биринчиси – аймак үчүн тышкы байланыштар өтө маанилүү экенин моюнга алуу: башка кантондор менен өз ара байланыш түзүү жана чек арадагы кызматташтык программага кез келген иш катары эмес, үзгүлтүксүз линия катары киргизилиши керек. Экинчиден, өнүгүү бюджетине артыкчылык берилиши керек, антпесе ал “жакшы идеялардын” чексиз тизмесине айланып, алардын бири да масштабга жете албаган кырдаал түзүлө берет.

Долбоорлордун деңгээлинде бул логика, адатта, регион өзүнчө фирмаларды гана эмес, жеринде нарк чынжырларын түзгөн бизнес топторун колдогондугунда билинет. Тоолуу чек ара аймактарында бул “продукт – кайра иштетүү – сапат – таңгактоо – сатуу”, ошондой эле “мурас –туризм – сервистер – иш менен камсыз кылуу” деген байланыштар болушу мүмкүн. Дал ошондуктан мындай аймактарда маданий же туристтик долбоорлор сыяктуу көрүнгөн, бирок иш жүзүндө экономикалык мүнөздөгү долбоорлордун пайда болушу салыштырмалуу көп кездешет: алар экономикалык өсүштү жана кошумча наркты жаратат, чакан бизнести жана иш менен камсыз кылууну колдойт.

Юра кантонунун программасынын логикасынан окулган маанилүү нюанс – заманбап регионалдык саясат “экономика” менен “иденттүүлүктү” карама-каршы койбойт. Тескерисинче, ал көлөмү менен ута албаган жерлер тууралуу сөз болгондо, иденттүүлүктү экономикалык актив катары колдонот. Юра кызматташтыкка багытталган чек ара аймагы катары иш жүзүндө башка өлкө менен коңшулук атаандаштыктын булагы гана эмес, рыноктордун, өнөктөштүктөрдүн, биргелешкен каттамдардын жана өз ара бекемдөөнүн булагы болгон моделди курат.

Чек арага чектеш жана ошол эле учурда тоолуу аймактар үчүн “айыл менен айылды” атаандаштырбаган, идеялардын, компетенциялардын жана чечимдердин жалпы рыногун түзүүгө жардам берген долбоорлор өзгөчө зарыл. Мындай мисалды чек арага чектеш аймактардагы муниципалитеттер менен университеттердин кызматташуусу катары өнүк-көн “RiCoNET” долбоору берет:  Швейцариянын тарабынан атап айтканда, Вале кантонундагы Риддес жана Изерабль коммуналары ишке катышкан, ал эми Батыш Швейцариянын Жогорку мектеби жана Чыгыш Пьемонт университети өнөктөш болгон.

Аймак чакан болуп, ал эми жакын базар “ашуунун артында” болгондо, көп нерсе жергиликтүү командалар идеяларды тез арада жумушчу демилгеге айландыра алабы же жокпу, ошого жараша болот. Бул форматтагы университеттер абстракттуу колдоо көрсөтпөйт, тескерисинче, чечимдерди долбоорлоого, аспаптарды тандап алууга, жергиликтүү суроо-талаптарды коңшуларда чындап колдонула турган нерселер менен байланыштырууга жана демилгелер каржылоону жана өнөктөштөрдү таба ала тургандай даярдоого жардам берет. Тургундар үчүн бул жөнөкөй нерселерде билинет: жаңы кызмат көрсөтүүлөр же жумуштуулуктун жаңы формалары пайда болот, чек аранын эки тарабында тең сатып алуучуларды жана өнөктөштөрдү табуу оңой болот, бир катышуучу өнүмдү же кызматты сунуштаса, экинчиси сатууну, логистиканы же туристтик агымга жетүүнү камсыз кылганда, чакан биргелешкен долбоорлорду ишке киргизүү оңой болот. Натыйжада чек ара аймагы “өлкөнүн чети” болбой, билим жана уюштуруучулук жол жана байланыш сыяктуу эле ролду ойногон жумушчу экономикалык коридорго айланат.

Акыр соңунда үчүнчү деңгээл, ансыз тоо программасы көп учурда иштебейт – бул инновациялык колдоо. Швейцариянын батыш бөлүгүндө кантондорунун ортосунда БШ-РИС кызматташуу системасы бар жана анын табияты прагматикалык мамилени чагылдырат: инновация жалгыз түзүм катары эмес, тармак катары жана бир нече кантондорго сервис катары каралат. Юра сыяктуу аймактар үчүн бул өзгөчө пайдалуу, себеби ал чакан ишканаларга жана жергиликтүү демилгелерге ири борборлордо гана жеткиликтүү болгон компетенцияларды жана аспаптарды колдонууга мүмкүндүк берет.

Тоолуу чек ара райондору үчүн Юранын сабагын жөн гана туюндурууга болот: чакан аймак “масштаб жагынан жеңилип калбашы” үчүн ал башкаруу жагынан утушта болууга тийиш. Башкача айтканда, каржылоонун так артыкчылыктары, коңшулар менен тыгыз кызматташуу жана түшүнүктүү инновациялык колдоо керек, мындай колдоо бизнеске географияга карап эмес, аны өнүмдүн жана атаандаштык артыкчылыгынын бөлүгү катары колдонууга жардам берет.